Święta światła przed Bożym Narodzeniem. Czym były słowiańskie Szczodre Gody?

Zanim Boże Narodzenie stało się jednym z najważniejszych świąt chrześcijańskich, zimowy czas był momentem szczególnym także dla dawnych Słowian. Szczodre Gody — święta światła i cykliczności — pozostawiły po sobie ślady, które do dziś odnajdujemy w wigilijnych zwyczajach i symbolach 

Szczodre Gody – co to takiego?

Szczodre Gody były jednym z najważniejszych świąt w kalendarzu dawnych Słowian. Obchodzono je przez kilkanaście dni – od przesilenia zimowego (21–22 grudnia) aż do 6 stycznia. Był to czas symbolicznego zwycięstwa światła nad ciemnością, moment przejścia i początek nowego cyklu solarnego, gdy dzień zaczynał się stopniowo wydłużać.

W centrum tych obchodów znajdowały się bóstwa solarne: Swaróg i Swarożyc, utożsamiane ze słońcem, porządkiem świata i odradzającą się energią.

Jak podkreśla Dobromiła Agiles w książce „Słowiańska wiedźma”, mitologia związana z tym okresem nie jest jednoznaczna:

– Nie ustalono dotychczas jednolitej wersji mitu związanego ze Swarogiem. Według jednych badaczy świętowano odejście ojca Swaroga i witano czas panowania jego syna, Swarożyca. Obaj stanowili personifikację słońca, dlatego niektórzy uważają, że chodziło o tę samą postać, noszącą jedynie różne przydomki.

Ta niejednoznaczność dobrze oddaje charakter Szczodrych Godów – święta, które łączyło obserwację natury, rytm kosmosu i symboliczne myślenie o czasie. 

Boże Narodzenie i rozmowa z duchami – symbolika

Jak pisze autorka „Słowiańskiej wiedźmy”, ponieważ Szczodre Gody przypadały na najciemniejszy okres roku, ważną rolę w tych obchodach odgrywał Weles – słowiański bóg związany z podziemiami, magią i światem zmarłych. Przesilenie zimowe było czasem granicznym, silnie powiązanym z pamięcią o przodkach i wyobrażeniem kontaktu między światami.

Wiele zwyczajów, które przetrwały do dziś w formie wigilijnych rytuałów, miało swoje źródło właśnie w oddawaniu czci zmarłym.

Potrawy kojarzone dziś z Wigilią – mak, grzyby, miód czy kutia — pierwotnie pojawiały się w obrzędach związanych z pożegnaniem i wspominaniem bliskich, pełniąc funkcję rytualną.

Pusty talerz stawiany dziś dla zbłąkanego wędrowca był niegdyś przeznaczony dla ducha zmarłego krewnego, który tej nocy mógł odwiedzić dom.

Wierzenie, że w wigilijną noc zwierzęta mówią ludzkim głosem, to echo dawnych wyobrażeń o możliwości komunikacji ze światem duchów.

Również światło miało znaczenie symboliczne i ochronne. Dziś migoczące lampki pełnią funkcję dekoracyjną, jednak dawniej świeca zapalana w oknie miała pomóc zmarłym odnaleźć drogę do domu, a jednocześnie chronić domowników przed złymi mocami krążącymi tej nocy między siedzibami ludzi. 

Zwyczaje Słowian – nowe znaczenie dawnych rytuałów

Wraz z upływem czasu wiele słowiańskich zwyczajów nie zniknęło, lecz zmieniło swoją formę i interpretację. Zamiast podłaźniczki – ozdobionej gałęzi sosny lub świerku wieszanej pod sufitem – pojawiła się choinka. Diducha, czyli snopek zżętego zboża stawiany w kącie izby, zastąpiło dziś sianko pod obrusem. Gesty pozostały, zmieniły się ich znaczenia.

Sianko wkładane dziś pod wigilijny obrus ma upamiętniać narodziny Jezusa w stajence. W dawnych wierzeniach było jednak wróżbą urodzaju, związaną z kultem boga zbóż Rgieła.

Liczba dwunastu potraw nie odnosiła się pierwotnie do apostołów, lecz miała zapewnić dostatek i ochronę przed głodem przez kolejne dwanaście miesięcy.

Grzyby symbolizowały łączność z zaświatami, a jednocześnie pełniły funkcję ofiarną — miały zjednać Leszego, opiekuna lasów i dzikiej przyrody.

Również gwiazda kolędnicza, dziś kojarzona z biblijną opowieścią o Trzech Królach, miała wcześniejsze znaczenie. Dla Słowian była symbolem niezwyciężonego słońca – Sol Invictus. Zwierzęta pojawiające się w kolędniczych korowodach, takie jak turoń, niedźwiedź czy wilk, pełniły funkcję ochronną i miały strzec wspólnoty przed zagrożeniami z zewnątrz.

Słowiańskie wróżby i postać Świętego Mikołaja

Jak zauważa Dobromiła Agiles, okres Bożego Narodzenia w wielu regionach Polski od dawna sprzyjał wróżbom dotyczącym zdrowia, urodzaju i przyszłych związków. Zimowy czas przejścia – między starym a nowym cyklem – był momentem szczególnie podatnym na odczytywanie znaków.

– Wzięło się to stąd, iż Weles był bogiem wróżb i magii, a przecież to on władał ciemnymi miesiącami roku. Wiele cech Welesa przetrwało do dziś w postaci Świętego Mikołaja. Z kolei Spas Zimowy, opiekuńczy duch świąt Bożego Narodzenia, to wedle niektórych źródeł obecny w kulturze Słowian wschodnich Morozko, czyli Dziadek Mróz.

Postacie znane dziś z bożonarodzeniowych opowieści można więc odczytywać jako efekt długiego procesu kulturowego, w którym dawne wierzenia stopniowo przenikały do nowych narracji i symboli.

Dawne wierzenia, nowe znaczenia

Zwyczaje związane z polską Wigilią nie powstały w próżni. Wiele z nich wyrasta z przedchrześcijańskich wyobrażeń o czasie, naturze i świecie niewidzialnym, które przez wieki były reinterpretowane i oswajane w nowych kontekstach religijnych i społecznych.

To właśnie ta ciągłość – a nie zerwanie – sprawia, że zimowe święta do dziś niosą w sobie tak silny ładunek symboliki i emocji. 

Kim jest autorka „Słowiańskiej wiedźmy”?

Dobromiła Agiles – dziennikarka, pisarka i badaczka dawnych wierzeń – w książce „Słowiańska wiedźma” (Wydawnictwo Kobiece) przybliża bogactwo słowiańskich obrzędów i mitologii. Podąża śladem Słowiańskiego Koła Roku, opisując m.in. Szczodre Gody, Gromnicę, Jare Gody, Noc Kupały i Dziady, a także przybliża panteon dawnych bóstw.

To propozycja dla tych, którzy chcą spojrzeć na tradycję nie tylko jako na zbiór obrzędów, lecz także jako opowieść o rytmie życia i potrzebie sensu. 

 

 

Artykuł po raz pierwszy opublikowany 21.12.2023. Tekst zaktualizowany