Tuesday, November 29, 2022
Home / Rozwój  / Lilith. Kim naprawdę była pierwsza żona Adama?

Lilith. Kim naprawdę była pierwsza żona Adama?

Lilith. Biblia nie chce o niej pamiętać. Kim była pierwsza żona Adama?

Lilith, pierwsza żona Adama

Lilith, pierwsza żona Adama / fot. fragment obrazu Johna Colliera (1889)

Lilith – pierwsza żona Adama. Tajemnicza i niezależna. Niepokorna, buntownicza. Dziś z pewnością stałaby na czele czarnych protestów i walczyła o prawa kobiet. Choć niewiele o niej wiemy, na pewno bardzo różniła się od Ewy. Współcześnie Lilith nazywana jest nawet biblijną feministką. Kim była i co nam dała?

Lilith – Biblia i pierwsza żona Adama

Chrześcijańskie źródło jednoznacznie wskazują, że pierwszą żoną Adama, a tym samym pierwszą kobietą na ziemi była Ewa. Ale warto zauważyć, że znany nam biblijny opis stworzenia świata mówi o tym, że szóstego dnia Bóg stworzył mężczyznę i niewiastę. Dopiero w drugim opisie znajdziemy informację o Iszy-Chawie-Ewie. Bezimienną niewiastę z pierwszego opisu tradycja żydowska nazywa Lilith (lub Lilit). Przedstawia ją jako złodziejkę i morderczynię dzieci, uwodzicielkę i rozpustnicę.

– Lilit to pierwsza żona Adama, która, nie mogąc znieść patriarchalnych zapędów swojego męża, uciekła od niego na peryferia pierwotnego świata, skąd powraca nocą jako demon, szczególne upodobanie znajdujący w męskim nasieniu oraz oddechu noworodków

– twierdzi dr Wojciech Kosior z Katedry Porównawczej Studiów Cywilizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego, który tej postaci poświęcił kilka prac naukowych.

Zobacz też: Poliamoria, czy można kochać kilka osób równocześnie?

Alfabet Ben Sira – kłopotliwa zawartość

Choć Lilith od lat fascynuje naukowców, w ogólnodostępnym przekazie wiadomo o niej niewiele. Pewnie także dlatego, że starożytne źródła są dość lakoniczne, jeśli chodzi o tę postać. Rozbudowany wariant mitu występuje tylko w średniowiecznym „Alfabecie Ben Sira” (Alfabecie Ben Syracha), którym dr Kosior pisze, że jest dziełem aramejsko-hebrajska „o niejasnym pochodzeniu, nieoczywistym gatunku, a przede wszystkim: kłopotliwej zawartości.”
To właśnie w trzeciej części Alfabetu Ben Sira znajdziemy informacje o Lilith. Część ta nosi tytuł „Dzieje ben Syracha”.

Lilith

Lilith, obraz Johna Collier (1889) w Atkinson Art Gallery

Lilith: „Nie będę leżeć na dole, lecz na górze”

Według mitologii hebrajskiej, to Lilith była pierwszą kobieta na ziemi, a nie Ewa. Tak brzmi fragment „Alfabetu Ben Sira”, w którym pojawia się informacja o Lilith:

„Gdy Święty, niech będzie błogosławiony, stworzył pierwszego człowieka, [był on] samotny. Rzekł więc: niedobrze człowiekowi być samemu (Rdz 2:18). Stworzył mu więc kobietę z ziemi, jak jego, i nazwał ją „Lilit”. [Adam i Lilit] od razu [jednak] zaczęli się ze sobą kłócić. [Lilit] powiedziała: nie będę leżeć na dole! Adam zaś odparł: [ani ja] nie będę leżeć na dole, lecz na górze, ponieważ twoje miejsce jest na dole a moje na górze!
[Lilit na to] rzekła: oboje jesteśmy równi, ponieważ oboje [zostaliśmy stworzeni] z ziemi! [Kłócili się tak] a jedno nie słuchało drugiego. Gdy więc Lilit [pojęła, co się dzieje], wypowiedziała [sekretne] imię boskie, [uniosła się] w powietrze i odfrunęła. Adam [tymczasem] stanął do modlitwy przed swoim stwórcą i rzekł: Władco świata! Kobieta, którą mi podarowałeś, uciekła ode mnie! Święty, niech będzie błogosławiony, natychmiast wysłał za nią owych trzech aniołów [których imiona były spisane na amulecie ben Syracha], by sprowadzili ją z powrotem. Dodał też: lepiej, żeby zechciała wrócić. Jeśli nie, będzie musiała wziąć na siebie [jarzmo] śmierci swoich synów – każdego dnia stu z nich [zginie].
[Aniołowie] opuścili go, udali się za nią i dogonili ją na głębokim morzu, [pośród] wzburzonych wód, w których zginą Egipcjanie (Wj 14‒15). Powtórzyli jej [boskie] słowa, ona jednak nie chciała wrócić. Zagrozili jej: utopimy cię w morzu! Odparła im: zostawcie mnie w spokoju! Czyż nie zostałam stworzona właśnie po to, by dręczyć noworodki chorobą i słabością? Od narodzin do ósmego dnia będę mieć nad nim władzę, jeśli to chłopiec i od narodzin do dwudziestego dnia, jeśli to dziewczynka”.

Lilith feministka

Interpretacji tego fragmentu podjął się dr Wojciech Kosior, zaznaczając, że mamy do czynienia z bezprecedensową sytuacją, w której kobieta, a więc płeć konstruowana we wcześniejszych dziełach rabinicznych jako słabsza, wykazuje się znajomością boskiego imienia, na równych prawach negocjuje ze swoim stwórcą warunki współistnienia.

– Z perspektywy strukturalnej mamy zatem opozycję męskiego i żeńskiego pierwiastka jako dwóch równouprawnionych sił, a więc, jak mogłoby się wydawać, solidne podłoże dla Lilit jako symbolu kobiecej odwagi i niezależności

– tłumaczy Kosior.
Nic więc dziwnego, że bardzo kusząca jest interpretacja tego fragmentu w duchu manifestu feministycznego. Dr Kosior zwraca jednak uwagę, że opowieść o Lilith ma charakter z gruntu prześmiewczy. Rubaszny ton całych „Dziejów Bena Syracha” sugeruje, że bardziej niż o gloryfikację pierwszej kobiety chodzi tutaj raczej o bezlitosne ośmieszenie mężczyzn.

Lilith kontra Ewa

Ciekawsze jest natomiast spojrzenie na postać Lilith przedstawioną w „Alfabecie Ben Sira” w kontekście Ewy, która jest pokazana tam jako kobieta do cna złośliwa, przykra i krnąbrna, bezpośrednio odpowiedzialna za nieszczęścia Adama, z jego śmiercią włącznie.
Po drugie kilka tekstów przytacza tradycję o życiu seksualnym Ewy, spółkującej z wężem, aniołem Jahwe lub aniołem Samaelem czy wreszcie z niezliczonymi demonami atakującymi pierwszą parę i płodzącymi w ten sposób jeszcze więcej demonów.

– Z tej perspektywy więc Lilit, matka złych duchów, jest źródłem wszelkiego zła na świecie, niejako przy okazji zastępując w tej roli Ewę. Co ciekawe, w niektórych spośród późniejszych manuskryptów ABS znaleźć można alternatywną wersję zakończenia, według której Lilit otrzymuje godnego siebie partnera

– dodaje Kosior.

Zobacz też: Syndrom grzecznej dziewczynki

Seks przelał czarę goryczy

Zarówno w mitologii judalizmu i chrześcijaństwa Lilith była przedstawiana jako uwodzicielka i złodziejka dzieci. Miała swoje zdanie i nie szła na kompromisy, również w związku. Z uwagi na to, że nie zgadzała się na dominację męża, dochodziło między nimi do sporów. Lilith chciała być traktowana po partnersku, także w sprawach intymnych. Leżenie pod Adamem wykraczało poza jej wyobraźnię. Wypowiadała też imię Boga, co było niedopuszczalne. W konsekwencji została wypędzona z raju – wyrosły jej skrzydła. Odleciała nad Morze Czerwone, gdzie współżyła z demonami, płodząc dzieci. Córka Lilith – Zelinda Bez Skazy – miała zostać żoną Kaina.
Według innej legendy, Lilith była towarzyszką Samaela albo nawet samego Szatana (Lucyfera), który wcielił się w węża kuszącego Ewę.
Mimo buntowniczego charakteru Lilith, Adam miał za nią bardzo tęsknić i wręcz błagać Boga, aby ją sprowadził do raju. Na jego prośbę Bóg wysłał za Lilith trzy anioły: Senoya, Sansenoya i Semangelofa. Nakłaniały ją do powrotu, ale i prośby i groźby nie działały. Kiedy zagroziły, że codziennie będą zabijały jej dzieci, kobieta wpadła w gniew. Zaczęła mordować ludzkie dzieci.

Amulety

Przed Lilith można było zabezpieczyć się tylko w jeden sposób – posiadając amulet z wypisanymi imionami trzech aniołów, którzy mordowali jej potomstwo.
Amulety były bardzo popularne, ich produkcją zajmowali się rabini, stanowiły rozpoznawany element życia religijnego wyznawców judaizmu rabinicznego. W tej sytuacji funkcja Lilith – porywaczki dzieci wysuwa się na pierwszy plan, przed funkcją Lilith jako buntowniczki.
Ciekawe spojrzenie prezentują też Camilla Asplund-Ingemark i Dominik Ingemark. Według nich powikłania okołoporodowe oraz choroby noworodków były w świecie przednowoczesnym zjawiskiem powszechnym, ale równocześnie domagającym się wytłumaczenia. Oskarżenie o nie istot nadprzyrodzonych wyspecjalizowanych w krzywdzeniu dzieci chroniło samą społeczność przed obarczaniem winą poszczególnych jej członków.

Lilith i Lucyfer

Lilith i Lucyfer

Lilith i Lucyfer, w serialu Lucyfer / fot. Netflix

Postać Lilith występuje w serialu „Lucyfer”, o władcy piekieł, Lucyferze Mornigstarze, który znudzony swoją dotychczasowa rolą, porzuca Piekło i zamieszkuje w Los Angeles. Śmiertelnicy znają ją jako Lily Rose, piosenkarkę kabaretową. Lilith jest matką Mazikeen (demona), która ma jej za złe, że została porzucona w dzieciństwie. Kobieta tłumaczy, że zrobiła to po to, by Maze wyrosła na silną, samodzielną i niezniszczalną. Lilith zabrała z Edenu kamień, który miał jej przypominać, że nie potrzebuje ani Adama, ani Boga. Pierścień z tym kamieniem przekazuje w pewnym momencie Lucyferowi, razem z nieśmiertelnością, z której rezygnuje po to, by nawiązać emocjonalne relacje z ludźmi.  

Zobacz też: Lucyfer – najbardziej dysfunkcyjna rodzina wszechświata

—-

Korzystałam z:

Wojciech Kosior, Magiczne i niemagiczne funkcje mitu o Lilit w Alfabecie ben Syracha. Wprowadzenie, przekład i komentarz, „Maska. Magazyn antropologiczno-społeczno-kulturowy nr 33”, 2017, s. 81-92.

Wojciech Kosior, A Tale of Two Sisters: The Image of Eve in Early Rabbinic Literature and Its Influence on the Portrayal of Lilith in the Alphabet of Ben Sira, „Nashim: A Journal of Jewish Women’s Studies & Gender Issues” (32), 2018, s. 112–130.

TAGI

dziennikarka z Pomorza Zachodniego. Miłośniczka słów, które najchętniej zamienia na wywiady i reportaże. Prezenterka radiowa, zafascynowana światem dźwięków. Ciekawa każdego rozmówcy. Szczęśliwa żona, mama Weroniki i Jasia.

Oceń artykuł
BRAK KOMENTARZY

SKOMENTUJ, NIE HEJTUJ