Monday, November 16, 2026
Home / Kultura  / Książka  / Kiedyś to było. Spacer po PRL-u z rodziną Matysiaków

Kiedyś to było. Spacer po PRL-u z rodziną Matysiaków

Dla jednych historia, dla innych kawał życia

Matysiakowie

W majowe i lipcowe święto WSS Społem wystawiało swoje stoiska, a sprzedawczynie w białych fartuchach sprzedawały lody Bambino / fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Poznaj fenomen najdłużej nagrywanego w Polsce słuchowiska radiowego. Matysiakowie, dzisiaj emitowani na antenie Programu Pierwszego Polskiego Radia są z nami od 70 lat. Tomasz Potkaj w książce „Po prostu się żyje” zagląda za kulisy fenomenu Matysiaków i pokazuje PRL z perspektywy zwyczajnych ludzi – tych, którzy stali w kolejkach, kombinowali, oszczędzali, pracowali, wychowywali dzieci i próbowali urządzić sobie życie w rzeczywistości, w której zdobycie najzwyklejszej rzeczy potrafiło być wielką przygodą. Publikujemy fragment książki

Marzenia Matysiaków, czyli trzypokojowe mieszkanie z łazienką

W parującej balii gospodyni robi pranie. Przy piecu, z okularami na nosie, siedzi Józef Matysiak pogrążony w lekturze „Expressu Wieczornego”. Jeśli uśmiecha się pod nosem, pewnie czyta felieton Wiecha o Walerym Wątróbce i jego szwagrze Piekutoszczaku. Jeśli z poważną miną marszczy czoło, śledzi kryminalną intrygę w którejś z drukowanych w odcinkach powieści Barbary Gordon – był to literacki pseudonim Larysy Mitznerowej specjalizującej się w tak zwanej powieści milicyjnej. Pochylony nad stołem nastolatek odrabia lekcje. Jego starszy brat przegląda nuty. Dziewczyna obiera ziemniaki.

 

Kiedy ich poznajemy, w pokoju na drugim piętrze pod szóstką przy ulicy Dobrej 21 mieszkają w pięć osób już jedenasty rok. Pokój ma dwadzieścia trzy i pół metra kwadratowego, oczywiście bez łazienki. Wychodek znajduje się na podwórzu. Kiedy wprowadzili się tutaj rok po wojnie, po powrocie do stolicy, pokój ogrzewali żeliwną kozą. Stała na środku pokoju i strasznie kopciła. Służyła do ogrzewania i zastępowała kuchnię – to na niej gotowało się wodę, a gospodyni przygotowywała posiłki. Spali na położonych na podłodze siennikach. W 1956 roku Helena i Józef spali w jednym łóżku.

 

Stach i Gienek na kozetce. Zosia na noc rozkładała sobie „amerykankę” – tak nazywano niewielką kanapę, która w ciągu dnia pełniła funkcję fotela. W małych, zatłoczonych lokalach była bardzo praktyczna. W mieszkaniu było zimno, panowała wilgoć. Przy drzwiach nie było dzwonka. Przesądna Helena uważała, że dzwonek sprawi, że zostaną tu już na stałe. Tabliczkę z nazwiskiem przybili do drzwi dopiero w latach siedemdziesiątych.

CZYTAJ TAKŻE:  Jak samodzielnie położyć panele winylowe?

Tak jak Matysiakowie mieszkały wtedy miliony Polaków

Zgodnie z normami mieszkaniowymi lat czterdziestych i pięćdziesiątych na jedną osobę przypadało pięć metrów kwadratowych powierzchni. W październiku 1945 roku Bolesław Bierut wydał „Dekret o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy”. Na własność gminy przeszły grunty w granicach miasta. Kilka tygodni później wprowadzono przymusową gospodarkę lokalami mieszkalnymi – faktyczną nacjonalizację mieszkań. O ich przydziale decydowały władze kwaterunkowe – prezydium miejskiej lub gminnej rady narodowej. Decyzja administracyjna o przydziale lokalu mieszkalnego była ważniejsza niż umowa najmu z właścicielem i nie wymagała jego zgody.

Franie miały prostą konstrukcję i były niezawodne przez lata. Jadwiga Gawryś podczas prania, wieś Majdan 1976 r. / fot Narodowe Archiwum Cyfrowe

‒ Nasi lokatorzy bardzo szybko poczuli się pełnoprawnymi użytkownikami nie tylko przydzielonego im pokoju, ale i całego mieszkania. Zdarzało się, że mama po powrocie z pracy zastawała panią Z. w stołowym pokoju przyjmującą własnych gości – wspominała Jolanta Wachowicz-Makowska, która mieszkała w kamienicy przy ulicy Szarej na Solcu, kilkaset metrów od fikcyjnej kamienicy Matysiaków. ‒ Rodzice długo i cierpliwie tolerowali jednak takie zachowania, nie chcąc rozpętywać trudnej do zniesienia wojny domowej. Kielich goryczy przepełniła nie kropla, lecz… kura. Pewnego dnia pani Z. wyrzuciła do miski klozetowej nie tylko wnętrzności, ale też pierze kury, którą przygotowywała na obiad. Pióra zatkały całkowicie i na długo rury kanalizacyjne. Trzeba było kuć ściany, aby dostać się do zaczopowanych przewodów. Rozsierdzony tata zmienił dwie rzeczy: stosunek do lokatorów oraz zamki w drzwiach wejściowych.

 

W tej sytuacji pani Z. wystąpiła do sądu. Ten, ku zdumieniu rodziców pani Jolanty, stanął nie po stronie lokatorów, lecz właścicieli mieszkania.

‒ Państwo Z. wyprowadzili się (…) pod koniec lat pięćdziesiątych, pozostawiając po sobie pamiątkę: tysiące pluskiew. Aby wytępić robactwo, rodzice dokonywali najprzeróżniejszych zabiegów i korzystali z najdziwniejszych recept. Tamten okres wiąże się w mojej pamięci z zapachem kamfory, terpentyny, benzyny, olejku migdałowego i rozgotowanego szarego mydła zmieszanych ze sobą i tworzących trudną do zniesienia kompozycję. Walka z pluskwami trwała wiele tygodni. Zakończyła się sukcesem.

Komisja Mieszkaniowa

Komisję Mieszkaniową, która miała zdecydować o losie rodziny z kamienicy przy Dobrej, powołał zakład pracy Józefa. Fabryka otrzymała od ministerstwa przydział na kilka mieszkań, podań złożono sto dwadzieścia. W ramach przygotowań do odwiedzin komisji Matysiak polecił żonie, by postawiła na stole balię z praniem, żeby w mieszkaniu zrobiło się jeszcze ciaśniej. Trzyosobowa komisja dostrzegła ciasnotę. Ale jej przewodniczący rozwiał nadzieje na zmianę, mówiąc, że „kwestia mieszkań to wciąż jeszcze kolosalny problem”. I to pomimo, że Józef przedstawiał sytuację w jak najgorszym świetle:

CZYTAJ TAKŻE:  Jak odnowić wygląd swojego salonu?

– Tu się musi mały umyć, żona pierze. Jeszcze starszy syn i kuzynka. Że my się jedno o drugie nie poobijamy, to cud – tłumaczył. Komisja uznała jednak, że Matysiakowie nie mają wcale najgorzej. Ktoś w fabryce poradził Józefowi, by ze swoimi problemami mieszkaniowymi zwrócił się do „Expressu Wieczornego”. Tak też zrobił. Pewnego dnia odwiedził ich dziennikarz popołudniówki. Rozejrzał się dokoła, powiedział o trudnościach mieszkaniowych i radził czekać. Interwencja dziennikarza w zakładzie pracy Józefa sprawiła, że ponownie wpisano go na listę oczekujących. Pod numerem sto dwudziestym siódmym.

 

Kwestia mieszkania stała się paląca, kiedy Stach ożenił się z Wisią Zarębską. Jej ojciec pracował na ważnym stanowisku w Dyrekcji Generalnej Polskich Kolei Państwowych, mieli ładne dwupokojowe mieszkanie. Zarębscy chcieli pomóc córce, rozważali różne scenariusze. Na przykład zamianę swojego mieszkania na dwa mniejsze. Choć nie było ich własnością, to proceder był całkowicie legalny, w Warszawie istniały nawet biura pośrednictwa specjalizujące się w takich operacjach. Do zamiany nie doszło. Młodzi znaleźli dach nad głową w mieszkaniu przedsiębiorczej sąsiadki, Stefanii Frączakowej, która po raz kolejny zmieniła stan cywilny i przeprowadziła się do męża.

 

Zameldowanie Stacha Matysiaka i Wisi było jej zresztą na rękę, inaczej straciłaby prawo do lokalu. Jednak żeby zameldować kogoś w kwaterunkowym mieszkaniu, musiała posłużyć się jakąś formą przekupstwa (zapewne wręczyła łapówkę). W zamian Stach z ojcem wyremontowali jej „wychodzony” w urzędach lokal, w którym otworzyła kawiarnię. Nazywała się „Ty i Ja” – tak jak popularny w tamtych latach miesięcznik lajfstajlowy.

 

Na początku lat sześćdziesiątych rozniosła się plotka, że kamienica przy Dobrej jest przeznaczona do rozbiórki. W jej miejscu miał stanąć piętnastopiętrowy blok. Matysiakom żal było opuszczać dom, jeśli już mieliby mieszkać gdzie indziej, to chyba tylko na Starówce. Ale szanse, że otrzymaliby tam przydział, były niewielkie. Mogli się raczej spodziewać lokalu na którymś z nowych osiedli – pełnych zieleni, lecz oddalonych od Śródmieścia Sadach Żoliborskich lub w dziesięciopiętrowych blokach przy ulicy Dickensa na Ochocie, budowanych jeden przy drugim tak, że okna mieszkań wychodziły wprost na okna sąsiadów. Okazało się jednak, że kamienicę czeka nie rozbiórka, ale kapitalny remont. Dopiero dzięki niemu Matysiakowie zyskali własną łazienkę z toaletą i kuchnię.

CZYTAJ TAKŻE:  Kuracja Barierowa SHEHAND ‒ skuteczna pielęgnacja dla suchej i wrażliwej skóry dłoni

 

Tak oto scenarzyści oszczędzili Matysiakom emocji, jakie towarzyszyłyby przeprowadzce do mieszkania w bloku. Mimo oszczędności wprowadzonych w dekadzie Gomułki lokale na nowych osiedlach miały i tak wyższy standard niż te w starych kamienicach. Doświadczenie przeprowadzki wiązało się także z zakupem mebli i wyposażenia do nowego mieszkania – wszystko to trzeba było wystać w kolejkach. Wstawienie nowej wersalki czy meblościanki pamiętało się potem przez lata.

 

Przeprowadzka osób w średnim wieku z burzonych kamienic do bloków wiązała się także z dojmującym poczuciem samotności, które wynikało z zerwanych więzi społecznych. Zwrócił na to uwagę reporter Ryszard Kapuściński, który na początku lat sześćdziesiątych odwiedzał mieszkańców nowego bloku na Wierzbnie3. W dawnych kamienicach – tak jak na Dobrej – lokatorzy tworzyli jedną wielką rodzinę. Odwiedzali się, mieli wspólne sprawy, wiedzieli, co u kogo słychać. W nowych blokach mieszkali sami obcy ludzie. Relacje trzeba było nawiązywać od zera.

Źródło: materiał Partnera MK
TAGI
Oceń artykuł
BRAK KOMENTARZY

SKOMENTUJ, NIE HEJTUJ