Ilustracja: AI by AP
Wchodzisz do pokoju i zanim ktokolwiek się odezwie, już wiesz, że przed chwilą była tu awantura. Po wieczorze ze znajomymi padasz bez sił, choć nic takiego się nie wydarzyło. Czy to znaczy, że jesteś empatką?
Co w artykule:
• Empata to określenie potoczne, a nie diagnoza ani kategoria naukowa. Opisuje bardzo silną empatię emocjonalną i podatność na zarażanie się cudzymi emocjami.
• Cechy charakterystyczne empaty to m.in. wyłapywanie nastroju bez słów, wyczerpanie po kontaktach z ludźmi i trudność w odróżnieniu własnych emocji od cudzych.
• Wysoka wrażliwość to pojęcie przebadane naukowo.
• Część osób, które uważają się za empatów, w rzeczywistości ma wyćwiczoną czujność na cudzy nastrój, wyniesioną z niestabilnego domu.
• W związku empatia bywa ogromnym atutem, ale bez granic prowadzi do wypalenia i przyciąga osoby, które chętnie z niej korzystają.
Empata – kim właściwie jest?
Empata to nie pojęcie kliniczne. Nie znajdziesz go w klasyfikacjach diagnostycznych, nie ma badań, które wyodrębniałyby empatów jako osobną grupę ludzi. Mimo to, słowo opisuje coś, co istnieje naprawdę i ma swoje konkretne odpowiedniki w nauce.
Psychologia rozróżnia dwa rodzaje empatii. Empatia poznawcza to rozumienie, co ktoś przeżywa – umiejętność bardzo przydatna, którą można wyćwiczyć. Empatia afektywna to odczuwanie tego razem z drugą osobą, w swoim ciele. Osoby nazywane empatami mają zwykle bardzo wysoką empatię afektywną przy niekoniecznie wyższej poznawczej. Innymi słowy: czujesz cudzy stan emocjonalny jeszcze zanim pojmiesz go rozumem.
Do tego dochodzi zjawisko dobrze udokumentowane, czyli zarażanie emocjonalne. Ludzie automatycznie synchronizują się nastrojem, mimiką i napięciem mięśni, zwykle całkowicie nieświadomie. U części osób ten mechanizm działa wyjątkowo mocno i na tym właśnie polega bycie empatą.
Empata – cechy charakterystyczne
Cechy charakterystyczne empaty układają się w dość wyraźny wzór.
• Wyłapujesz nastrój bez słów. Wystarczy ton wiadomości albo sposób, w jaki ktoś odkłada klucze.
• Nie umiesz odróżnić swoich emocji od cudzych. Wracasz od przyjaciółki przygnębiona i dopiero po godzinie orientujesz się, że to nie twój smutek.
• Tłum cię wyczerpuje. Zakupy w galerii handlowej albo wesele kosztują cię nieproporcjonalnie dużo energii.
• Ludzie zwierzają ci się bez zaproszenia. Nieznajomi w pociągu, koleżanki z pracy, sąsiadka na klatce.
• Trudno ci powiedzieć „nie”. Odmowa boli cię niemal fizycznie, bo czujesz rozczarowanie drugiej osoby jak własne.
• Potrzebujesz samotności do regeneracji. Nie z niechęci do ludzi, tylko żeby wyciszyć nagromadzone bodźce.
• Źle znosisz przemoc w mediach. Sceny cierpienia zostają z tobą na długo po wyłączeniu ekranu.
• Reagujesz ciałem. Masz napięty kark albo ścisk w żołądku po trudnej rozmowie.
Czy jestem empatą? Test
Poniżej znajdziesz zestaw stwierdzeń do samodzielnej refleksji. Test tego rodzaju nie jest narzędziem diagnostycznym i nie zastąpi rozmowy ze specjalistą, ale dobrze pokazuje, jak mocno działa u ciebie mechanizm empatii. Zaznacz te zdania, które opisują cię trafnie.
• Po spotkaniach z ludźmi potrzebuję ciszy, żeby dojść do siebie.
• Wyczuwam napięcie w pomieszczeniu, zanim dowiem się, że przed chwilą ktoś się tam pokłócił.
• Cudze problemy chodzą za mną długo po tym, jak rozmowa się skończyła.
• Zdarza mi się płakać nad sprawami, które mnie bezpośrednio nie dotyczą.
• Często stawiam cudze potrzeby przed własnymi, nie orientując się w tym.
• Silne bodźce – hałas, ostre światło, zapachy – męczą mnie bardziej niż innych.
• Mam poczucie, że ludzie „przyklejają się” do mnie ze swoimi sprawami.
• Kłótnia w moim otoczeniu odbiera mi spokój na resztę dnia.
Jeśli rozpoznajesz się w większości zdań, prawdopodobnie funkcjonujesz z bardzo wysoką empatią afektywną. To informacja o tym, jak działa twój układ nerwowy, a nie etykieta.
Empata a wysoka wrażliwość – różnice
Empata a wysoka wrażliwość to nie to samo. Wysoka wrażliwość ma solidne podstawy naukowe. Opisała ją Elaine Aron w latach dziewięćdziesiątych jako cechę temperamentu związaną z głębszym przetwarzaniem bodźców. Szacuje się, że dotyczy mniej więcej piętnastu do dwudziestu procent populacji, występuje też u zwierząt i mierzy się ją standardowym kwestionariuszem.
Najważniejsze różnice:
• Zakres. Wysoka wrażliwość dotyczy wszystkich bodźców: dźwięków, świateł, zapachów, kofeiny, głodu, metek w ubraniach. Bycie empatą odnosi się przede wszystkim do emocji innych ludzi.
• Status. Wysoka wrażliwość to opisana i mierzalna cecha. Empata to określenie potoczne, funkcjonujące głównie w kulturze popularnej.
• Mechanizm. U osób wysoko wrażliwych kluczowa jest głębokość przetwarzania i łatwość przebodźcowania. U empatów na pierwszy plan wysuwa się zarażanie emocjonalne.
W praktyce te grupy mocno się pokrywają, bo wysoka wrażliwość obejmuje również silniejszą reaktywność emocjonalną i wyższą empatię. Można więc powiedzieć, że empata opisuje jeden wycinek tego, co psychologia nazywa wysoką wrażliwością.
Empata w związku: wady i zalety
Empata w związku może być partnerem, o jakim wielu ludzi marzy, i jednocześnie osobą najbardziej narażoną na wyczerpanie.
Zalety:
• Wyczuwasz potrzeby partnera, zanim je nazwie. Wiesz, kiedy potrzebuje rozmowy, a kiedy świętego spokoju.
• Umiesz łagodzić konflikty. Widzisz emocje pod słowami, więc rzadziej dajesz się wciągnąć w kłótnię o pozory.
• Budujesz głęboką bliskość. Relacje z empatami rzadko bywają powierzchowne.
• Szybko wychwytujesz fałsz. Niespójność między słowami a tonem jest dla ciebie wyraźna.
Wady:
• Bierzesz na siebie cudze nastroje. Gorszy dzień partnera zabiera ci cały wieczór.
• Gubisz własne potrzeby. Możesz nie umieć odpowiedzieć na pytanie, czego sama chcesz.
• Usprawiedliwiasz za dużo. Rozumienie czyjegoś bólu łatwo przechodzi w tolerowanie zachowań, których nie powinnaś tolerować.
• Wpadasz w rolę terapeutki. Związek zamienia się w opiekę, a partner przestaje być partnerem.
Empata i narcyz
Istnieje mechanizm, który sprawia, że osoby o bardzo wysokiej empatii bywają atrakcyjnym celem dla partnerów wykorzystujących: dużo dają, mają anielską cierpliwość, późno odchodzą i są skłonne szukać winy w sobie.
Uważaj jednak na diagnozowanie partnerów testami z internetu. Narcystyczne zaburzenie osobowości jest rozpoznaniem klinicznym, a nie synonimem słowa „egoista”. Znacznie użyteczniejsze niż etykieta jest pytanie praktyczne: czy w tej relacji twoje potrzeby w ogóle się liczą?
To też ciekawe:
Z życia wzięte: toksyczna teściowa
Jak nie dać się wypalić przez własną wrażliwość?
Zmęczenie współczuciem to zjawisko opisane w badaniach nad osobami pracującymi z ludźmi i dotyczy również zwykłych relacji prywatnych. Kilka rzeczy naprawdę pomaga.
• Ćwicz rozróżnianie, czyja jest emocja. Wystarczy jedno pytanie zadane sobie po trudnej rozmowie: czy to jest moje?
• Planuj regenerację. Cisza po dniu pełnym ludzi nie jest fanaberią, tylko warunkiem sprawnego funkcjonowania.
• Naucz się odmawiać bez tłumaczenia. Wrażliwość nie zobowiązuje cię do bycia stale dostępną.
• Współczucie nie wymaga cierpienia razem z kimś. Możesz być obok drugiej osoby, nie wchodząc w jej stan. To umiejętność, którą da się wypracować, i zwykle to ona odróżnia empatię, która daje siłę, od takiej, która wyniszcza.
Czytaj także:
Breadcrumbing w relacjach czyli dlaczego on wciąż karmi cię okruszkami?
Najczęstsze pytania
Czy bycie empatą to zaburzenie?
Nie. Empata nie jest jednostką diagnostyczną ani chorobą. To potoczne określenie bardzo wysokiej wrażliwości na cudze emocje.
Czy empatą się jest, czy można się nim stać?
Skłonność do silnego reagowania na emocje innych ma podłoże temperamentalne, ale wpływa na nią też doświadczenie, zwłaszcza to z dzieciństwa. Samą empatię poznawczą można rozwijać w każdym wieku.
Czym różni się empata od osoby wysoko wrażliwej?
Wysoka wrażliwość to opisana naukowo cecha obejmująca reakcje na wszystkie bodźce, także zmysłowe. Bycie empatą odnosi się węziej, przede wszystkim do emocji innych osób.
Czy empata może być introwertykiem i ekstrawertykiem?
Tak, jedno z drugim nie ma bezpośredniego związku. Duża część empatów to ekstrawertycy, którzy po intensywnym kontakcie z ludźmi po prostu potrzebują dłuższej regeneracji.
Jak empata może się chronić przed cudzymi emocjami?
Najskuteczniejsze są rzeczy zwyczajne: świadome rozróżnianie własnych emocji od cudzych, jasne granice, odmawianie bez tłumaczenia się i regularna regeneracja w ciszy.
